Etyczna deratyzacja to systemowa zmiana. Postulaty Fundacji Mushika

W debacie o deratyzacji najczęściej mówi się o tym, jak skutecznie ograniczać liczebność szczurów. Znacznie rzadziej zadajemy sobie pytanie, w jaki sposób należy to robić, aby ograniczać negatywny wpływ na środowisko i minimalizować cierpienie zwierząt. 

Fundacja Mushika nie postuluje rezygnacji z deratyzacji. Wierzymy jednak, że współczesne zarządzanie populacją szczurów w miastach powinno opierać się na wiedzy naukowej, odpowiednim projektowaniu przestrzeni oraz działaniach zapobiegawczych, a nie wyłącznie na cyklicznym stosowaniu metod śmiercionośnych. 

Dlatego proponujemy pakiet zmian, które można podzielić na dwa obszary: rozwiązania możliwe do wdrożenia już dziś oraz zmiany wymagające nowelizacji przepisów krajowych. 

Co można wdrożyć już dziś – bez zmiany prawa 

1. Wprowadzenie hierarchii działań zgodnej z Integrated Pest Management (IPM) 

Pierwszym krokiem powinno być wpisanie do regulaminów utrzymania czystości i porządku w gminach obowiązkowej hierarchii działań zgodnej z zasadami Integrated Pest Management (IPM). 

Oznacza to, że deratyzacja powinna być prowadzona według następującej kolejności: 

• w pierwszej kolejności działania prewencyjne – ograniczanie dostępu do pożywienia, wody i schronienia, 
• następnie stosowanie metod niechemicznych, 
• dopiero w przypadku udokumentowanego poważnego zagrożenia sanitarnego – zastosowanie metod śmiercionośnych, wyłącznie humanitarnych. 

Takie podejście pozwala traktować deratyzację jako proces zarządzania środowiskiem, a nie jedynie wykładanie trutek. 

2. Wzmocnienie działań prewencyjnych w przestrzeni miejskiej 

Gminy już dziś mogą wprowadzać rozwiązania ograniczające warunki sprzyjające obecności gryzoni. 

Dlatego proponujemy dostosowanie regulaminów czystości i porządku, uwzględniając: 

• stosowanie zamykanych pojemników na odpady odpornych na gryzonie, 
• określenie minimalnej częstotliwości odbioru odpadów, aby pojemniki nie były przepełnione, 
• sankcje za niewłaściwe magazynowanie odpadów poza pojemnikami, 
• obowiązek corocznych audytów szczelności budynków, 
• montaż kratek, klap zwrotnych i zabezpieczeń otworów wentylacyjnych, 
• prowadzenie dokumentacji działań prewencyjnych. 

3. Zakazy stosowania pułapek klejowych  

Pułapki klejowe należą do metod powodujących długotrwałe cierpienie zwierząt i nie powinny być stosowane tam, gdzie podmioty publiczne mają możliwość wyznaczania standardów prowadzenia deratyzacji. 

Dlatego Fundacja Mushika postuluje wprowadzenie zakazu stosowania lepów jako metody niehumanitarnej: 

• w zasobach komunalnych oraz jednostkach sektora publicznego – poprzez przepisy prawa miejscowego, 
• w regulaminach wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych, 
• w specyfikacjach warunków zamówienia (SWZ) oraz umowach dotyczących usług deratyzacyjnych. 

W naszej ocenie jest to rozwiązanie, które można wdrażać już dziś, bez konieczności zmiany ustaw. 

4. Budowanie infrastruktury odpornej na obecność gryzoni 

Skuteczne zarządzanie populacją szczurów powinno rozpoczynać się już na etapie projektowania i odbioru budynków. 

Dlatego postulujemy wprowadzenie lokalnych standardów tzw. rodent-proofingu, obejmujących m.in.: 

• kratki o odpowiedniej średnicy, 
• zabezpieczenie przejść instalacyjnych, 
• szczeliny konstrukcyjne nieprzekraczające 6-8 mm, 
• klapy zwrotne w kanalizacji, 
• odpowiednie listwy progowe, 

jako elementów wymaganych przy odbiorach inwestycji. 

5. Zmiana standardów zamówień publicznych 

Ogromny wpływ na sposób prowadzenia deratyzacji mają samorządy jako zamawiający usługi. 

Dlatego proponujemy, aby w specyfikacjach warunków zamówienia (SWZ) oraz opisach przedmiotu zamówienia (OPZ) obowiązkowo znalazły się: 

• pierwszeństwo działań zgodnych z IPM, 
• bezwzględny zakaz stosowania pułapek klejowych oraz metod powodujących długotrwałą agonię, 
• ograniczenie stosowania rodentycydów, w szczególności antykoagulantów drugiej generacji (SGAR), 
• obowiązek realizacji harmonogramu działań prewencyjnych (gospodarka odpadami, uszczelnienia), 
• obowiązkowe raportowanie liczby stacji deratyzacyjnych, ilości zastosowanych przynęt, wyników monitoringu, sposobu utylizacji padłych zwierząt oraz przypadków oddziaływania na gatunki niebędące celem deratyzacji, 
• stosowanie klauzul środowiskowych premiujących wykonawców ograniczających wykorzystanie środków biobójczych, 
• preferencje dla wykonawców posiadających przeszkolenie w zakresie dobrostanu zwierząt. 

6. Ujednolicenie standardów pracy wykonawców DDD 

W praktyce deratyzacyjnej powinny obowiązywać jednolite standardy dokumentowania działań. 

Postulujemy: 

• obowiązek dokumentowania przesłanek świadczących o istnieniu poważnego zagrożenia sanitarnego przed zastosowaniem trutek, 
• dokumentowanie działań za pomocą protokołów, zdjęć oraz wyników monitoringu, 
• określenie procedur szybkiej utylizacji padłych zwierząt, 
• obowiązek zabezpieczania przed wtórnymi zatruciami drapieżników, 
• zgłaszanie przypadków zatruć gatunków niebędących celem deratyzacji do właściwych organów, 
• wprowadzenie szkoleń z zakresu humanitarnej deratyzacji jako elementu wymagań wobec wykonawców usług DDD. 

7. Programy opieki nad zwierzętami bezdomnymi 

Obowiązujące programy opieki nad zwierzętami bezdomnymi powinny jednoznacznie uwzględniać różne gatunki zwierząt towarzyszących, w tym także szczury domowe, które zostały porzucone lub uciekły od opiekunów. 

Postulujemy: 

• wskazanie procedur przekazywania takich zwierząt do wyspecjalizowanych organizacji i azyli, 
• jednoznaczne wskazanie, że status zwierzęcia może ulegać zmianie – ze zwierzęcia domowego na bezdomne – dlatego programy powinny obejmować również ten gatunek. 

8. Skuteczniejsze egzekwowanie obowiązujących przepisów 

Obecne przepisy ustawy o ochronie zwierząt przewidują obowiązek humanitarnego pozbawiania życia zwierząt również w sytuacjach uzasadnionych ochroną zdrowia publicznego. W praktyce potrzebne są jednak jasne wytyczne dotyczące ich stosowania. 

Dlatego postulujemy przygotowanie: 

• wytycznych dla Straży Miejskich i Policji dotyczących kwalifikowania stosowania pułapek klejowych jako potencjalnego przypadku znęcania się nad zwierzętami (z art. 6 ust. 2), 
• wzorów zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa dla organizacji społecznych, wspólnot mieszkaniowych i obywateli. 

Co wymaga zmian ustawowych 

1. Wprowadzenie ustawowej definicji deratyzacji 

Obecnie polskie przepisy nakładają obowiązek prowadzenia deratyzacji, jednak nie definiują tego pojęcia. 

Fundacja Mushika postuluje wprowadzenie ustawowej definicji (np. w u.ch.z. lub u.u.c.p.g.), zgodnie z którą deratyzacja byłaby rozumiana jako proces prowadzony zgodnie z zasadami Integrated Pest Management (IPM), obejmujący: 

• pierwszeństwo działań zapobiegawczych, 
• wykorzystanie metod niechemicznych, 
• dopuszczenie zabijania wyłącznie po wyczerpaniu wcześniejszych działań, 
• obowiązek stosowania wyłącznie metod humanitarnych. 

Takie rozwiązanie stworzyłoby fundament całego systemu. 

2. Ujednolicenie standardu humanitarności 

Po wprowadzeniu definicji deratyzacji konieczne jest stworzenie katalogu metod dopuszczalnych i zakazanych. 

Postulujemy przygotowanie rozporządzenia określającego: 

• metody dopuszczalne, 
• metody zakazane, w tym zakaz stosowania pułapek klejowych oraz metod prowadzących do długotrwałej agonii, 
• wymagania dotyczące pułapek uśmiercających, 
• standardy ograniczające cierpienie zwierząt, 
• obowiązkową certyfikację oraz szkolenia osób wykonujących deratyzację (moduł dobrostanowy). 

3. Stewardship rodentycydów, w szczególności SGAR 

Fundacja Mushika postuluje uporządkowanie zasad stosowania rodentycydów poprzez: 

• ograniczenie dostępności antykoagulantów drugiej generacji (SGAR) wyłącznie do profesjonalnych użytkowników posiadających odpowiednią certyfikację, 
• wprowadzenie obowiązkowego rejestru zastosowań i obowiązek sprawozdawczości do właściwych organów (URPL/PIW/WIOŚ), 
• ustanowienie dodatkowych ograniczeń stosowania na terenach szczególnie wrażliwych, takich jak parki, publiczna kanalizacja czy okolice zbiorników wodnych, 
• obowiązek monitorowania wtórnych zatruć oraz raportowania przypadków oddziaływania na gatunki niebędące celem deratyzacji (PIW). 

4. Większa przejrzystość działań publicznych 

Postulujemy utworzenie publicznego rejestru gminnych akcji deratyzacyjnych obejmującego: 

• lokalizację działań, 
• zastosowane metody, 
• ilość wykorzystanych środków, 
• przypadki oddziaływania na gatunki niebędące celem deratyzacji, 
• wyniki monitoringu. 

Każda akcja powinna również podlegać obowiązkowej ocenie ex post, pozwalającej ocenić, czy cel sanitarny został osiągnięty przy możliwie najmniejszym wykorzystaniu środków chemicznych oraz minimalizacji cierpienia zwierząt. 

5. Ustawowe wpisanie zasad IPM 

Hierarchia działań wynikająca z Integrated Pest Management powinna zostać wpisana do ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi oraz ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach jako podstawowa zasada prowadzenia deratyzacji. 

6. Edukacja jako element systemu 

Postulujemy również wprowadzenie ustawowego obowiązku prowadzenia przez gminy działań edukacyjnych dotyczących: 

• właściwego gospodarowania odpadami, 
• uszczelniania budynków, 
• zgłaszania problemów związanych z obecnością gryzoni, 
• alternatywnych metod kontroli populacji, 
• zagrożeń wynikających ze stosowania pułapek klejowych. 

7. Egzekwowanie standardu humanitarności w praktyce 

Samo wprowadzenie nowych przepisów nie będzie wystarczające, jeśli nie powstaną jasne kryteria oceny, czy deratyzacja została przeprowadzona zgodnie z zasadą humanitarnego traktowania zwierząt. 

Dlatego Fundacja Mushika postuluje opracowanie jednolitej listy kontrolnej (checklisty dowodowej), która umożliwi ocenę działań deratyzacyjnych przez organy kontrolne, wykonawców oraz zamawiających usługi. 

Taka ocena powinna uwzględniać w szczególności: 

• czy istniało rzeczywiste, udokumentowane poważne zagrożenie sanitarne (np. dokumentacja, opinia właściwych służb), 
• czy przed zastosowaniem metod śmiercionośnych wdrożono działania prewencyjne oraz metody niechemiczne (protokoły, dokumentacja fotograficzna, wyniki monitoringu), 
• jaką metodę wybrano i czy spełniała ona kryterium minimalizacji cierpienia zwierząt, 
• czy zapewniono właściwy czas reakcji i utylizację padłych zwierząt oraz ograniczono ryzyko wtórnych zatruć, 
• czy działania nie stwarzały zagrożenia dla gatunków niebędących celem deratyzacji (np. ptaków czy ssaków) oraz czy takie przypadki były raportowane, 
• czy po zakończeniu działań sporządzono raport końcowy zawierający ocenę skuteczności, wnioski oraz rekomendacje na przyszłość. 

Wprowadzenie jednolitych standardów dokumentowania i oceny działań pozwoliłoby nie tylko skuteczniej egzekwować obowiązujące przepisy, ale również budować dobre praktyki i stopniowo podnosić standard prowadzenia deratyzacji w Polsce. 

Kierunek zmiany 

Fundacja Mushika proponuje zmianę sposobu myślenia o deratyzacji. Nie jako o pojedynczym zabiegu polegającym na wykładaniu trutek, ale jako o kompleksowym systemie zarządzania przestrzenią miejską. 

Nasze postulaty opierają się na prostej hierarchii działań: 

1. najpierw zapobieganie problemowi, 
2. następnie ograniczanie czynników sprzyjających obecności gryzoni, 
3. dopiero w razie rzeczywistej potrzeby – stosowanie metod śmiercionośnych, prowadzonych w sposób humanitarny. 

Wierzymy, że właśnie taki kierunek pozwala pogodzić ochronę zdrowia publicznego, odpowiedzialność za środowisko oraz poszanowanie dobrostanu zwierząt.