Czy szczury naprawdę roznoszą choroby? Sprawdzamy, co mówią badania

Szczury od dawna budzą w ludziach strach. W historii obwiniano je o rozprzestrzenianie dżumy, a dziś media często mówią o „plagach szczurów” i chorobach, które mają przenosić. 

Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona. W miastach o dobrych warunkach sanitarnych zagrożenie ze strony szczurów wolnożyjących jest niewielkie. Nie oznacza to, że problem nie istnieje – ale też nie uzasadnia stosowania brutalnych metod ich zwalczania, które wciąż są powszechne także w Polsce. 

Szczury i choroby – co mówią badania 

Szczur wędrowny i szczur śniady mogą przenosić różne drobnoustroje wywołujące choroby. W przeglądzie badań z lat 1995–2016 naukowcy wskazali 53 patogeny, które mogą być związane ze szczurami. 48 z nichprzypisuje się szczurów wędrownemu, a 20 szczurów śniademu. 

Takie liczby często przywołuje się jako dowód, że szczury są szczególnie groźne. Warto jednak pamiętać o ważnej różnicy: co innego możliwość przenoszenia choroby, a co innego realne zachorowania ludzi, hospitalizacje czy zgony. 

Na faktyczne ryzyko wpływa przede wszystkim to, w jakich warunkach żyją ludzie – jak wygląda infrastruktura sanitarna miasta, klimat czy dostęp do opieki zdrowotnej. Sama obecność szczurów i liczba chorób, które potencjalnie mogą przenosić, nie przesądzają jeszcze o zagrożeniu epidemiologicznym. 

Najczęściej wymieniana choroba 

Leptospiroza to choroba najczęściej kojarzona ze szczurami. Na świecie notuje się około 1 miliona przypadków rocznie, głównie w krajach o ciepłym klimacie, słabszej infrastrukturze sanitarnej i po powodziach. Do zakażenia dochodzi zwykle przez kontakt z wodą zanieczyszczoną moczem szczurów. 

W Europie sytuacja wygląda inaczej. Według danych Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) w latach 2010–2021 w UE potwierdzono 12 180 przypadków, czyli około 1 015 rocznie. W Polsce w tym czasie odnotowano 43 przypadki – średnio 3–4 rocznie. 

Część zakażeń może pozostawać nierozpoznana, ale ciężki przebieg choroby jest rzadki. Spośród 5 161 przypadków w UE, dla których znany był wynik leczenia, zmarło 135 osób (2,6%). W Polsce brak danych o zgonach spowodowanych leptospirozą – raport Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego z 2024 roku, obejmujący 17 przypadków w latach 2023–2024, nie wymienia jej w zestawieniu zgonów z powodu chorób zakaźnych. 

 „Gryzoń” to nie zawsze szczur 

W kontekście zagrożeń związanych ze szczurami często wspomina się o hantawirusach. Częstym błędem jest jednak utożsamianie wszystkich tych wirusów ze szczurami – w myśl uproszczenia „gryzoń = szczur”. 

W Europie większość zakażeń powoduje wirus Puumala (PUUV), przenoszony niemal wyłącznie przez nornice rude (Myodes glareolus). Według przeglądu Joanny Stojak odpowiada on za ponad 98% zakażeńhantawirusami w Europie. 

Szczury wolno żyjące przenoszą głównie wirus Seul (SEOV). Choć globalnie odpowiada on za około 25% zakażeń hantawirusami, w Europie jego udział w zachorowaniach jest marginalny. 

Dlatego szczury mogą stanowić istotne zagrożenie w niektórych regionach świata, na przykład w Azji Wschodniej, ale w Europie i w Polsce nie mają znaczącego wpływu na liczbę zachorowań. 

Choroby, które przypisuje się szczurom 

Inne choroby często kojarzone ze szczurami – takie jak salmonelloza, borelioza, tularemia, tyfus plamisty czy dżuma – w rzeczywistości są z nimi słabo powiązane albo występują bardzo rzadko w miastach o wysokim standardzie sanitarnym. 

Na przykład salmonellozą najczęściej zarażamy się przez skażoną żywność, zwłaszcza jajka i mięso. Boreliozę przenoszą kleszcze, choć szczury mogą mieć udział w ich rozprzestrzenianiu, głównymi gospodarzami bakterii są nornice i myszy leśne. 

Choroby takie jak tyfus plamisty, tularemia czy hymenolepioza są dziś w Europie tak rzadkie, że nie pojawiają się nawet w raportach epidemiologicznych Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób ani Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego. 

Często przywoływana w tym kontekście dżuma powoduje obecnie na świecie około 1000-3000 przypadków rocznie. 

Dla porównania choroby związane bezpośrednio z działalnością człowieka – taką jak zanieczyszczanie powietrza, palenie tytoniu czy niezdrowa dieta – powodują w miastach setki tysięcy, a nawet miliony zgonów rocznie. 

Szczury a inne zwierzęta miejskie 

Szczury nie są jedynymi zwierzętami w miastach, które mogą przenosić choroby. Choć jeże, lisy czy wiewiórki robią to rzadziej, psy i koty – zwierzęta powszechnie lubiane przez ludzi – mogą przenosić podobną liczbę chorób odzwierzęcych jak szczury. 

Szacuje się, że psy mogą przenosić nawet 60–70 patogenów, a koty około 40. Wścieklizna, która w 99% przypadków przenoszona jest przez psy, powoduje około 60 000 zgonów rocznie na świecie. Z kolei toksoplazmozą, związaną między innymi z kotami, zakażonych może być 30–50% ludzi na świecie. 

Jednocześnie w Europie przypadki wścieklizny są dziś bardzo rzadkie, a badania pokazują, że samo posiadanie kota nie zwiększa istotnie ryzyka toksoplazmozy. Dlatego wobec psów i kotów nie stosuje się drastycznychdziałań prewencyjnych. 

Dlaczego szczury traktujemy inaczej? 

Może to wynikać z uprzedzeń wobec tego gatunku. Mimo że dane nie wskazują na duże zagrożenie epidemiologiczne w europejskich miastach, szczury często spotykają się z nieproporcjonalną wrogością. 

Nie oznacza to, że inne zwierzęta powinny być zwalczane równie bezwzględnie. Przeciwnie – pokazuje potrzebę szukania skutecznych i bardziej humanitarnych sposobów współistnienia także ze szczurami, które sączującymi zwierzętami i częścią miejskich ekosystemów. 

Intensywna deratyzacja nic nie zmienia 

Ryzyka chorób związanych z obecnością szczurów w miastach nie należy całkowicie lekceważyć. Zwierzęta te mogą przenosić drobnoustroje, które w pewnych warunkach stanowią zagrożenie. Naukowcy zwracają też uwagę, że wraz ze wzrostem temperatury i częstszymi katastrofami naturalnymi niektóre choroby mogą pojawiać się częściej. 

W praktyce jednak nawet w miejscach, gdzie szczury występują licznie, liczba zachorowań, hospitalizacji i zgonów pozostaje bardzo niska. 

Tymczasem wiele działań deratyzacyjnych opiera się na metodach, które często nie uwzględniają dobrostanu zwierząt. Badania Mason i Littin pokazują, że pułapki lepowe i trutki antykoagulacyjne należą do najczęściej stosowanych, a jednocześnie najmniej humanitarnych metod. Powodują długotrwałe cierpienie zwierząt, a przy tym nie rozwiązują problemu na długo. Trutki są też niebezpieczne dla środowiska i prowadzić do wtórnychzatruć innych zwierząt, np. ptaków drapieżnych. 

Czas na zmianę 

Dlatego potrzebna jest zmiana podejścia. To nie same szczury, lecz przenoszone przez nie drobnoustroje są potencjalnym źródłem zagrożenia. 

Najskuteczniejszą profilaktyką pozostają działania systemowe: 

• dobra gospodarka odpadami, 
• higiena w przestrzeni miejskiej, 
• edukacja mieszkańców, 
• dostęp do opieki zdrowotnej. 

Połączone z przemyślanym planowaniem przestrzeni miejskiej i humanitarną kontrolą populacji, mogą pozwolić na bezpieczniejsze i bardziej odpowiedzialne współistnienie ludzi i szczurów w miastach. 

Opracowanie merytoryczne: Maksym Tarnowski, Uniwersytet Wrocławski 

Bibliografia 

Beauté J., Innocenti F., Aristodimou A., Špačková M., Eves C., Kerbo N., Rimhanen-Finne R., Picardeau M., Faber M, Dougas G., Halldórsdóttir A. M., Jackson S., Leitēna V., Vergison A., Borg M. L., Pijnacker R., Sadkowska-Todys M., Martins J. V., Rusu L. C., Grilc E., Estévez-Reboredo R. M., Niskanen T., Westrell T. (2024) Epidemiology of reported cases of leptospirosis in the EU/EEA, 2010 to 2021. Euro Surveill, 29(7):2300266. https://doi.org/10.2807/1560-7917.ES.2024.29.7.2300266

Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2024). Leptospirosis – About leptospirosis. https://www.cdc.gov/leptospirosis/about/index.html

Chanamé Pinedo, L., Mughini-Gras, L., Franz, E., Hald, T., & Pires, S. M. (2022). Sources and trends of human salmonellosis in Europe, 2015-2019: An analysis of outbreak data. International journal of food microbiology, 379, 109850. https://doi.org/10.1016/j.ijfoodmicro.2022.109850

Chomel, B. (2014). Emerging and re-emerging zoonoses of dogs and cats. Animals, 4(3), 434–445. https://doi.org/10.3390/ani4030434

European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2023). Leptospirosis – Factsheet. https://www.ecdc.europa.eu/en/leptospirosis/factsheet

Gawor, J., Stypułkowska-Misiurewicz, H., & Rabczenko, D. (2018). Leptopspiroza w Polsce w latach 2014-2017. Charakterystyka zakażeń i dane z nadzoru. Przegląd Epidemiologiczny, 73(2), 179–188. https://doi.org/10.32394/pe.72.3.7

Himsworth, C. G., Parsons, K. L., Jardine, C., & Patrick, D. M. (2013). Rats, cities, people, and pathogens: a systematic review and narrative synthesis of literature regarding the ecology of rat-associated zoonoses in urban centers. Vector borne and zoonotic diseases, 13(6), 349–359. https://doi.org/10.1089/vbz.2012.1195

Mason, G. J., Littin, K. E. (2003). The humaneness of rodent pest control. Animal Welfare, 12, 1–37. https://doi.org/10.1017/S0962728600025355

Meerburg BG, Singleton GR, Kijlstra A. (2009). Rodent-borne diseases and their risks for public health. Crit Rev Microbiol. ;35(3):221-70.  https://doi.org/10.1080/10408410902989837

Naik, H. S., Radha, S., Charitha, V. G., & Raghu, B. (2025). Household pets and zoonotic pathogens: A public health perspective. International Journal of Veterinary Sciences and Animal Husbandry, 10(4), 141–147. https://www.veterinarypaper.com/archives/2025/10/4/C/10-4-16

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB. (2024). Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2024 roku. https://www.pzh.gov.pl

Richter D, Schlee D. B., Matuschka F. R. (2011). Reservoir competence of various rodents for the lyme disease Spirochete Borrelia spielmanii. Appl Environ Microbiol. Jun;77(11):3565-70. https://doi.org/10.1128/AEM.00022-11

Rynek Zdrowia. (2024). Szczury zagrożeniem epidemiologicznym. Leptospiroza to nie jest najgorsza możliwość. https://www.rynekzdrowia.pl/Polityka-zdrowotna/Szczury-zagrozeniem-epidemiologicznym-Leptospiroza-to-nie-jest-najgorsza-mozliwosc

Stojak J. (2020). Hantavirus infections in humans in Poland-current state of knowledge and perspectives for research. Eur J Public Health. Oct 1;30(5):982-985. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckz144

Strand, T. M., & Lundkvist, Å. (2019). Rat-borne diseases at the horizon. A systematic review on infectious agents carried by rats in Europe 1995–2016. Infection Ecology & Epidemiology, 9(1). https://doi.org/10.1080/20008686.2018.1553461

Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Poznaniu. (2025). Dżuma. https://www.gov.pl/web/wsse-poznan/dzuma